Czym jest skarga pauliańska?

Przez admin

Skarga pauliańska stanowi instytucję mającą na celu ochronę prawną wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika. Ma ona posłużyć wierzycielom, którzy nie są w stanie wyegzekwować od dłużnika przysługujących im należności, wskutek dokonania przez dłużnika czynności prawnej z osobą trzecią, w wyniku której ta osoba trzecia uzyskuje ona korzyść majątkową. Wskazania wymaga, że aby móc użyć tej instytucji, czynności dłużnika ma towarzyszyć świadomość pokrzywdzenia wierzycieli.

Przedmiotem skargi pauliańskiej może być praktycznie każda, ważna czynność prawna dłużnika rozporządzająca lub zobowiązująco-rozporządzająca.

Przykładami zaczerpniętymi z orzecznictwa czynności, które zostały uznane za podlegające ochronie w ramach tej instytucji są m.in.: ,,zgodny wniosek dłużnika i pozostałych uczestników postępowania o podział majątku wspólnego, dział spadku i zniesienie współwłasności, jeżeli w wyniku uwzględnienia tego wniosku przedmioty majątkowe objęte podziałem zostały nabyte przez uczestników postępowania niebędących dłużnikami’’ (uchwała Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 17 czerwca 2010 r., III CZP 41/10), czy też ,,dokonanie przez obojga małżonków darowizny nieruchomości wchodzącej w skład ich majątku wspólnego, także w przypadku, gdy dłużnikiem jest tylko jeden z małżonków’’– (uchwała Sądu Najwyższego z dnia 24 października 2003 r., III CZP 72/03).

Przesłankami ochrony w drodze skargi pauliańskiej są:

  • istnienie zaskarżalnej wierzytelności pieniężnej;
  • dokonanie przez dłużnika czynności prawnej z osobą trzecią, która prowadzi do pokrzywdzenia wierzyciela;
  • uzyskanie korzyści majątkowej przez osobę trzecią;
  • dokonanie tej czynności prawnej przez dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela;
  • świadomość osoby trzeciej, że czynność ma na celu pokrzywdzenie wierzyciela

Przesłanki te podlegają pewnego rodzaju zmianie w przypadku czynności prawnych dokonanych nieodpłatnie, gdyż zgodnie z przepisem art. 528 k.c., jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Zaskarżalna wierzytelność pieniężna stanowi pierwszą przesłankę istnienia ochrony wierzyciela. Wierzytelność ta powinna istnieć w chwili dokonywania zaskarżonej skargą paulińską czynności prawnej, a także w chwili wytoczenia powództwa oraz w chwili wyrokowania. Zaskarżalność oznacza możliwość dochodzenia ochrony przed odpowiednim organem. Wierzytelność poszukująca ochrony w drodze skargi pauliańskiej nie musi natomiast być wymagalna, co oznacza, że nie jest konieczne, aby jej termin płatności już nadszedł.

Z kolei, czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek niej dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Niewypłacalność jest to stan majątku dłużnika, w którym egzekucja nie może przynieść zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej przeciwko temu dłużnikowi. Ze zwiększeniem stanu niewypłacalności do czynienia ma się w przypadku wyzbycia się części aktywów, z których wierzyciel mógłby uzyskać zaspokojenie swojej wierzytelności.

Pojęcie ,,korzyści majątkowej’’ którą osoba trzecia uzyskuje na gruncie unormowania skargi pauliańskiej jest rozumiane szeroko. Korzyść majątkowa to zarówno nabyte na podstawie wadliwej czynności prawo majątkowe, jak i zwolnienie z obowiązku. Do przyjęcia, iż osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową wystarczy wykazanie, że na podstawie czynności prawnej dłużnika nabyła ona rzecz lub prawo albo została zwolniona z obowiązku, co spowodowało zmianę w majątku dłużnika prowadzącą do pokrzywdzenia wierzycieli.

Skarga pauliańska przysługuje tylko wtedy, gdy dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. Świadomość ta nie musi obejmować faktu pokrzywdzenia konkretnego wierzyciela. Wystarczy zatem, że dłużnik zdaje sobie sprawę z tego, że dokonana przez niego czynność może prowadzić do pokrzywdzenia któregokolwiek wierzyciela.

Kolejną przesłanką wniesienia skutecznej skargi pauliańskiej jest wykazanie, że osoba trzecia działała w złej wierze. Chodzi o taką sytuację, że osoba trzecia – w chwili dokonania czynności prawnej przez dłużnika – wiedziała o świadomości dłużnika co do tego, że dokonywana przez niego czynność krzywdzi wierzycieli albo z łatwością mogła się o tym dowiedzieć.

Podkreślić należy, że ciężar dowodu wykazania przesłanek skargi pauliańskiej spoczywa na wierzycielu. W szczególnych okolicznościach jednak ciężar ten, łagodzony jest za pomocą następujących domniemań:

  • jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
  • jeżeli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową uzyskał przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych, domniemywa się, że było mu wiadome, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Domniemania te zwalniają wierzyciela z obowiązku wykazania świadomości jego pokrzywdzenia. Są to domniemania wzruszalne, które można obalić w toku postępowania sądowego.

W celu wszczęcia postępowania sądowego ze skargi pauliańskiej należy wnieść do sądu odpowiedniej treści powództwo skierowane przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową.

Osoba trzecia może się bronić przed odpowiedzialnością względem wierzyciela poprzez kwestionowanie zasadności podnoszonych przez niego twierdzeń, także osoba może zwolnić się od zadośćuczynienia roszczeniu wierzyciela żądającego uznania czynności za bezskuteczną, jeżeli zaspokoi tego wierzyciela albo wskaże mu wystarczające do jego zaspokojenia mienie dłużnika.

Wystąpienie na drogę postępowania sądowego z powództwem ze skargi pauliańskiej możliwe jest w terminie do 5 lat od daty dokonania przez dłużnika czynności prawnej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Jest to termin zawity, a zatem po jego upływie nie można dochodzić uznania danej czynności za bezskuteczną.

Orzeczenie uwzględniające skargę pauliańską otwiera wierzycielowi możliwość zaspokojenia z przedmiotów majątkowych należących do osoby trzeciej, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika albo do niego nie weszły, z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej.

Zostaw komentarz

Czym jest skarga pauliańska? 1Czym jest skarga pauliańska? 2